Prof. Dr. Hülya Ensari’den uyarı: “Aşırı sıcaklar beyin kimyasını değiştiriyor”

Aşırı sıcakların yalnızca fiziksel sağlığı değil, ruhsal dengeyi de etkilediğine dikkat çeken Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hülya Ensari, sıcaklık ve nem artışının öfke kontrolünü zayıflatabileceğini, uyku kalitesini bozarak depresyon, bipolar bozukluk ve psikotik bozukluklarda alevlenme riskini artırabileceğini söyledi. Psikiyatrik ilaç kullanan bireylerin ise sıcak havalarda sıvı-elektrolit dengesi ve ilaç yan etkileri açısından daha dikkatli olması gerektiğini vurguladı. Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hülya Ensari, yaz aylarında artan sıcaklık ve nemin ruh sağlığı üzerindeki etkilerine ilişkin değerlendirmede bulundu. Sıcak havalarda artan tartışmalar, trafikte kısalan sabırlar ve “bir anda parlama” gibi durumların yalnızca psikolojik yorgunlukla açıklanamayacağını belirten Ensari, ısı düzenlemesi ile duygu ve uyku düzenlemesinin beyinde önemli ölçüde ortak mekanizmalar üzerinden yürütüldüğüne dikkat çekti. Aşırı sıcaklar öfke kontrolünü zayıflatabiliyor Prof. Dr. Hülya Ensari, şu değerlendirmelerde bulundu: “Temel gerçek şudur: Isı düzenlemesi ile duygu ve uyku düzenlemesi, beyinde ayrı sistemler değildir. Bu nedenle sıcağın ruhsal duruma etkisi dolaylı değil, doğrudandır.  Hipotalamus rolü: Vücut ısısının ayar noktası, hipotalamusun preoptik alanında belirlenir. Bu bölge aynı zamanda uykunun düzenlenmesinde görev alır; yani preoptik alan “uyku ile vücut ısısını eşgüdümleyen temel beyin bölgesi” olarak tanımlanmıştır. Merkezî veya çevresel ısınmayla etkinleşen preoptik nöronlar, ısı bilgisini otonom yanıtları tetikleyen alt merkezlere iletir. Hipotalamusun bu düzenlemeyi yürütürken kullandığı aracıların başında serotonin, dopamin ve noradrenalin gelir; sıcak maruziyeti bu nörotransmitter sistemlerini bozar. Serotonin ve dürtü denetimi arasındaki bağlantıya dikkat Serotenerjik sistem: Kritik olan nokta, aynı nörotransmitterin dürtü denetiminde de merkezî rol oynamasıdır. Serotonerjik işlev düşüklüğü ile dürtüsel–reaktif saldırganlık arasındaki ilişki, BOS 5-HIAA düzeyleri, nöroendokrin uyarım çalışmaları ve triptofan azaltma paradigmalarıyla defalarca gösterilmiştir. Aşırı sıcakla birlikte artan termoregülatuvar yük, duygu düzenleme ve dürtü kontrolü gibi bilişsel işlevleri zorlayarak kişinin stres ve öfke karşısındaki kontrol kapasitesini azaltabilir. Sıcaklık, stres hormonlarını ve duygu düzenlemeyi etkiliyor Stres ekseni, kortizol ve inflamasyon: Aşırı sıcak, beden için tanımlı bir fizyolojik stresördür. Hipotalamus–hipofiz–adrenal eksenini etkinleştirir ve inflamatuvar süreci tetikler; açığa çıkan hormon ve inflamatuvar belirteçler dikkati, duygulanımı ve bilişi bozar. Klinikte bu, kişinin nötr uyaranları bile tehdit olarak okumaya yatkın bir ‘hazır bekleme’ durumuna geçmesi olarak kendisini gösterir.” Beden serinleyemedikçe uyarılmışlık düzeyi düşmüyor Prof. Dr. Hülya Ensari, sonuç olarak artan sıcaklarla, sıvı–elektrolit kaybı, artmış uyarılmışlık ve bozulan uyku bir araya geldiğinde dürtü denetiminden sorumlu prefrontal işlevlerin gerilediğini ve tehdit değerlendirmesinin öne çıktığına dikkat çekerek şunları söyledi:  “Sıcaklık ile şiddet arasındaki ilişkinin farklı ülke, dönem ve yöntemlerde tekrarlanarak gösterilmiş olması bu tablonun sahadaki karşılığını net olarak ortaya koymaktadır. Öfke patlaması fren mekanizmasının zayıfladığı, gazın ise güçlendiği bir nörobiyolojik denge sorunudur. Nem bu tabloyu ağırlaştırır, çünkü terin buharlaşmasını engelleyerek vücudun tek etkili serinleme mekanizmasını devre dışı bırakır; beden serinleyemedikçe uyarılmışlık düzeyi düşmez.” Psikiyatrik ilaç kullananlar sıcak havalarda daha dikkatli olmalı Sıcak havaların bazı psikiyatrik ilaçların yan etkileri ve vücudun ısı düzenleme kapasitesi üzerinde ek risk oluşturabileceğine dikkat çeken Prof. Dr. Hülya Ensari, özellikle antipsikotik, antikolinerjik, antidepresan ve uyarıcı ilaç kullanan kişilerin dikkatli olması gerektiğini belirtti. Sıcak ve nem için herkes için geçerli tek bir eşik yok